सरडा

dollsofindia.com वरून साभार.

टिंगलवाडीच्या रामराव पाटलांना फिटनेसचा भलता नाद. त्यामुळे रोज सकाळी हणम्यासोबत ‘मार्निंग वाक’ ला जाणे हा त्यांचा नित्यक्रम. आजही ते फिरायला निघाले, सकाळी सातची वेळ म्हणजे गावाची जाग येण्याची वेळ. त्यामुळे गावाचे सगळे व्यवहार अगदी शांततेत चाललेले असण्याची वेळ. पण, आज त्या शांततेवर चरे उमटले. चावडी क्रॉस करून जात असतानाच हणम्या आणि पाटलांच्या कानावर एकच कल्लोळ आला,
”हाणा, मारा त्या कुत्र्याला, मायला चावून पळतंय”
आवाजाच्या दिशेने वळून पाहता दोघांनाही एक मजेशीर दृश्य दिसलं. एक छोटं कुत्र्याचं पिल्लू केकाटत पळत होतं आणि सात-आठ जण त्याच्या मागे धावत होते, त्याला मारण्यासाठी. अखेर या शर्यतीत ते बिचारं जनावर हरलं आणि त्या लोकांनी त्याला पकडलंच. आपली एंट्री मारायची वेळ आताच आहे, हे जाणून पाटलांनी गर्दीच्या दिशेनं कूच केली. हणम्या पण बाह्या सरसावत पुढे सरकला.
“का रं, काय गोंधळ हाये”

पाटलांना बघून गर्दी चपापली आणि त्यांनी पाटलांना वाट करून दिली.घोळक्याच्या मध्यभागी जनू न्हावी एक हात वर करून तावातावाने त्या कुत्र्याला शिव्या घालत होता.

पाटलांना पाहताच त्याचा स्वर खाली आला, विस्कटलेले केस आणि कपडे सावरत तो म्हणाला,
“हृये बेणं कुत्र्याचं पिल्लू. चावलं की हो पाटील माझ्या हाताला. आता माझा कामाचा हात मी धरून बसलो आठ दिवस तर खानार काय?”
जन्याच्या उजव्या हाताची तीन बोटं रक्ताळली होती. कुत्र्यानं चांगलाच कडाडून चावा घेतला होता.
हं.. पाटलांनी मिशीवरून हात फिरवत आधी जन्याची बोटं बघितली आणि मग त्या कुत्र्याकडे नजर टाकली.
झाल्या प्रकाराने भेदरलेलं ते पिल्लू थरथर कापत जागीच उभं होतं, त्याच्या भेदरलेल्या नजरेत एकाच वेळी भीती आणि याचना असे भाव भरलेले होते.
“च्या मायला. कोनाचं पिल्लू हाय हे. कुत्री पाळतात तर सांभाळता येत नाही का लोकांना.. याचा बंदोबस्त आता केलाच पायजे.”
“व्हय व्हय.. ” गर्दीनेही पाटलांच्या स्वरात आपला स्वर मिसळला.

पाटील पुढे काहीतरी बोलणार एवढयात हणम्या म्हणाला, “पन पाटील, मला वाटतंय, ह्ये कुत्रं आपल्या आमदार सायबाचं हाये. त्यांच्याकडे आसं एक कुत्रं हाये आसं मी आइकलं होतं.”

पाटलांची फुगलेली छाती एकदम दोन इंच कमी झाली,

“काय सांगतूस, आमदार गुलाबरावाचं कुत्रं हाये हे..”
“व्हय..माला बी तसंच वाटतंय.. ” गर्दीतून एक स्वर बोलला.

पाटलाच्या चेहर्‍यावरचा रूबाब नाहिसा झाला. मिशांचे पीळ लुळे पडले. नजरेतले कुत्र्याविषयीचे तुच्छतेचे भाव आणि जन्याविषयीचे सहानुभूतीचे भाव यांची अदलाबदल झाली. कुत्र्याकडे दयार्द्र नजरेनं पाहत पाटील म्हणाले,

“जन्या लेका, सायबाचं कुत्रं असं उगा कुनाच्या वाटाला जानार न्हाय. तूच कायतरी खोड काडली असशील..”
“आता मी काय खोड काडनार त्याची पाटील.. आन हे कुत्रं आमदाराचं न्हाय..त्येच्याकडं असं कुत्रच न्हाय.. “जन्या उत्तरला.

एवढात हणम्या कसलीशी आठवण झाल्यागत म्हणाला, “पाटील, माला बी जरा डाउट वाटतोय. परवा मी त्यांच्या बंगल्यावर गेलो होतो नव्हं का, तवा तं काय दिसलं नाय बा मला.”
“व्हय व्हय, आमदाराकडं आसं कुत्रं नाय हाय,” गर्दीतला आणखी एक स्वर बोलला.

पाटलाच्या चेहर्‍यावरचे भाव पुन्हा बदलले, “हानम्या खरं बोलतूस?”
हणम्यानंही मान हलवली, “एकदम खरं पाटील.”
पाटलाच्या चेहर्‍यावरचे लाचार भाव एकदम नाहीसे झाले, मुद्रेवर पुन्हा रूबाब झळकायला लागला. पुन्हा एकदा कुत्रा आणि जन्याविषयीच्या भावनांची अदला बदल झाली.

“या कुत्र्याचा मालक कोन हाय, त्याचा शोध घेउन त्याला ताबडतोब दम द्यायला पायजे.”

“व्हय व्हय.. ” गर्दीने नेहमीप्रमाणे री ओढली.

“हनमंतराव.. कुत्र्याच्या मालकाचा शोध घेवून संध्याकाळी चावडीवर बोलवा..” पाटील मिशांना पीळ भरत बोलले.
“नाय नाय पाटील.. हे आमदारांचंच कुत्रं हाय..” गर्दीतून आणखी एक स्वर पचकला.

मिशीला पीळ भरता भरता पाटील पुन्हा दचकले,
“हनम्या, काय म्हनतोय तो.”

पण हणम्यानं उत्तर देण्याआधीच आणखी एक स्वर उत्तरला, “आवं पाटील, हे आमदाराचंच कुत्र हाये. या जन्याला खोड काडायची लय खाज… म्हनून त्यानं पेटती विडी कुत्र्याच्या तोंडात दिली, मग चावनार नाय तर काय?”

पाटलाच्या मिशा पुन्हा लुळ्या पडल्या.. पुन्हा कुत्रा आणि जन्याविषयीचे भाव बदलले.

“तरी मी म्हनत होतो हनम्या.. कुत्रं खानदानी दिसतंय, आसं एकदम कुनाला चावनार्‍यातलं वाटत नाही. काय रं जन्या.. हे आसले उद्योग करतूस आन त्या बिचार्‍या मुक्या प्रान्याला दोष देतोस व्हय रं.. आता लेका तुझाच बंदोबस्त करायला पायजे…”
“व्हय व्हय.. ” गर्दीने आपला धर्म पाळला.

“थांबा पाटील.. ” छगन सुताराचा पोरगा पुढे होत बोलला.
“नाय म्हन्जे मला वाटतं हे कुत्रं आमदाराचं न्हाई. म्या तरी कदी त्याला पाह्यलं नाही..”

“व्हय व्हय.. ” आणखी एक दोघांनी या नव्या माहितीला दुजोरा दिला.

पाटलांची मुद्रा पुन्हा बदलली. पुन्हा मिशा ताठ. कुत्रा आणि जन्याविषयीच्या भूमिकांत बदल.

आता ते काही बोलणार इतक्यात हणम्या म्हणाला, “माला वाटतं पाटील आपन माहितगार मानसाकडूनच खात्री करून घेऊ. तो समोरून नाम्या येतोय, आमदारांचा हरकाम्या. त्यालाच इचारू.”
“ह्ये कुत्रं आमदाराचं नाय, आमदाराकडे आसं कोन्चबी कुत्रं न्हाय..” नाम्यानं सगळ्या संशयांना पूर्णविराम दिला.
पाटलांची मुद्रा.. मिशा… जन्या.. पिल्लू.. अदलाबदल.
“तरी मी म्हनत होतो, ह्ये कुत्रं मोकाट कुत्रं असनार, कुठं तो आमदाराचा खानदानी आब आन कुठं ह्ये मरतुकडं कुत्रं.. त्याला आता मुन्शिपाल्टीच्या मान्सांच्याच ताब्यात द्यायला पायजे, ” इति पाटील.

“नाय पन.. जन्या बोलला, ह्ये कुत्रं आमदाराचं न्हाई आसं मी म्हनालो, पन ते आमदाराच्या भावाचं हाये. परवाच त्यांनी शहरातून आन्लं त्येला..”
पाटलांची मुद्रा.. मिशा… जन्या.. पिल्लू.. अदलाबदल.

“तरी मी म्हनतच होतो हनम्याला.. हे पिल्लू अगदी शहरी वळनाचं हाये, आसं एकदम कोनाला चावनारं न्हाय, ह्या जन्यानंच त्येची खोड काडली. कारं ए जन्या आता काय करावं तुला, बिचार्‍या मुक्या प्रान्याला तरास दिला.. चल आन आता ते पिल्लू इकडं..” , इति पाटील.

आता गर्दीतूनही जन्याविषयी कुचेष्टेचा स्वर उमटला. त्याची चेष्टा करत सारे पांगले. नाम्यानं पिल्लू उचललं आणि तो आमदाराच्या बंगल्याकडे रवाना झाला.

मिशांवर ताव देत, ताठ मानेनं पाटील हणम्यासोबत वाडयाच्या दिशेने चालू लागले..

(अंतोन चेकॉव्हच्या ‘दी शॅमेलिऑन’चे स्वैर रूपांतर)

………………गुप्तधन…………………..

मित्रहो, जगात अनेक प्रकारचे मूर्ख आहेत, पण एकाच माणसाने अनेक प्रकारचा मुर्खपणा केलेला पाहिलाय का? मी त्या दुर्मिळ प्रजातीतला प्राणी आहे. आजवर मी सर्व प्रकारचा मूर्खपणा केला. शिक्षण अर्धवट सोडलं, वडिलांच्या पैशांची उधळपट्टी केली, जुगार खेळला, पैसा गमावला. आणि हे सर्व कमी पडलं म्हणून की काय, गुप्त खजिना शोधण्याच्या भानगडीत पडलो.

त्याचं असं झालं. जवळचा पैसा संपल्यावर गुजराण करण्यासाठी काहीतरी करणं भाग होतं, म्हणून एका म्हातार्‍याकडे हरकाम्याची नोकरी पत्करली. आता हा म्हातारा होता विक्षिप्त. म्हणजे खुळाच म्हणा, दिवसभर आपला कीडा-मुंग्यांच्या मागे. त्याच्या घरात एक खोली नुसती किडे-फुलपाखरं-नाकतोडे आणि काय काय म्हणतात त्यांनी भरलेली. आता माझ्यासारख्या भणंगाला अशा माणसात काय रस वाटणार?
पण तरीही मला ती नोकरी सोडाविशी वाटेना, त्याची दोन कारणं होती, एक-पोटापाण्यासाठी मिळवण्याचं दुसरं काही साधन नव्हतं, आणि दोन – त्या विक्षिप्त म्हातार्‍याची गोड तरूण मुलगी, जिचा चेहरा मी कधी पाहिला नव्हता, पण तिच्या नुसत्या वावरानेच त्या घरात चैतन्याचा झरा वाहतोय असा भास व्हायचा. तिच्या एकतर्फी प्रेमात बिमात पडण्याइतका काही मी मूर्ख नव्हतो, तरी तारूण्यसुलभ अपेक्षांमुळे आवाक्यात नसलं, तरी हे हळूवार स्वप्न मी स्वप्न म्हणून का होईना बघत होतो. तशी ती अगदी टिपीकल बायको छाप होती. म्हणजे बापाची ज्याप्रकारे ती बडदास्त ठेवत होती, त्यावरून ती एक उत्तम पत्नी होऊ शकेल असं मला वाटत होतं. असो.

अर्थात तिची अपेक्षा करणारा मी काही एकटा नव्हतो. तिच्या विक्षिप्त बापाचा एक विद्यार्थीही, ज्याला आपण रवी म्हणू. संशोधनाच्या निमित्ताने येथे येउन राहिला होता, आणि अर्थातच तिच्या एकतर्फी प्रेमात पडला होता. त्याची आणि माझी बर्‍यापैकी मैत्रीही झाली होती. तर या रविला एक वाईट खोड होती, आपल्या शिक्षणाच्या फुशारक्या मारण्याची. आणि त्याच्या या फुशारक्यांचा मला अगदी वैतागही येई. पण सांगणार कोणाला ? त्यामुळे मी ते सहन करीत असे.

तर घरात तरणी ताठी, देखणी पोरगी असताना दोन तरूणांना मुक्तपणे येण्याजाण्याची मुभा देणारा हा म्हातारा मूर्खच म्हणावा का? तर तसं आम्ही समजत होतो खरे, पण म्हणतात ना, चोर की दाढी मे तिनका, अखेर त्याच्या लक्षात आमचा संभाव्य धोका लक्षात आलाच. मग काय, एका संध्याकाळी त्याने आम्हाला दोघांनाही बोलावून भरपूर दम दिला आणि पुन्हा इकडे दिसलात, तर आयुष्यभर माझ्या प्रयोगशाळेतल्या बरण्यांमध्ये ठेवण्याच्या लायकीचे व्हाल, असा निर्वाणीचा इशाराही दिला.

झाले, आम्ही पुन्हा बेघर झालो. वादळी वातावरण पाहून आम्ही पाच-सहा दिवस तिच्या घराकडे फिरकलोच नाही. सातव्या दिवशी जाउन पाहतो, तर घर रिकामं. बाप-बेटी सामानासह गायब. माझ्याकडे पैसे असते, तर मी तिला शोधण्यासाठी अख्खं जग पालथं घातलं असतं, मी हताशपणे पुटपुटलो.

‘अरे, पण ती तुझ्या सोबत यायला हवी ना,’ इति रवी. ‘तुला माहितेय का, तिचं शिक्षण फारसं झालेलं नसलं, तरी ती उपजतच हुशार आहे, त्यामुळे शी डिझर्व्हस दी बेस्ट. आता हे जीवनातलं बेस्ट तुझ्यासारखा भणंग तिला कोठून देणार? ’
‘खरं आहे मित्रा, पण बेस्टची माझी व्याख्या वेगळी आहे, दोनशे एकरची शेती, शंभरावर गुरं-ढोरं आणि दहा खोल्यांचा वाडा असावा, दिमतीला चार-दोन गडी माणसं असावी, आणि फक्त आपल्यासाठी जगणारी बायको हवी. तुझं ते तत्वज्ञान आणि कविता – बिविता आपल्या पचनी पडत नाही.’
त्यावर रवी फक्त हसला..कुत्सितपणे.

तर आम्ही असं एकमेकांना समजावत, डिवचत, आपापल्या परीने त्या दोघांचा माग काढण्याचा प्रयत्न करत होतो, पण व्यर्थ. अशात एक दिवस मला जनू भेटला. जनू म्हणजे माझा जुना शेजारी. तो आला एक जुनं-मळकट चिटोरं घेउन, त्यावर कसलासा नकाशा काढलेला.

मी म्हटलं, “काय रे बाबा ही भानगड.”

तो म्हणाला, “मावळात माझा लांबचा आजा राहायचा, त्यानं माझ्यासाठी ठेवलेल्या ऐवजात हे सापडलं, आपल्या तं काय डोक्यात शिरंना म्हणून तुझ्याकडे आलोय. या आज्याच्या आज्यानं तिकडेच एका डोंगराच्या माथ्यावर दीडेकशे वर्षांपूर्वी गुप्तधन लपवून ठेवलंय, त्याचा हा नकाशा हाय.”

नकाशाच होता तो, आमच्या गावापासून शंभरेक मैल दूरवर त्या डोंगर रांगा होत्या. माझं डोकं ताशी १००० किमी वेगानं धावू लागलं. रिकामं बसण्यापेक्षा हाही एक मूर्खपणा करून पाहू, काही हाती लागलंच, तर तिचा शोध घेता येईल, असा विचार करून मी प्रकरण (म्हणजे तूर्तास तो नकाशा) हातात घेतलं.

आता या नकाशात गुप्तधनाची जागा दाखवली होती तो डोंगर घोडयाच्या खोगीराच्या आकाराचा होता. त्याच्या माथ्यावर एका रांगेत सहा महाकाय शिळा उभ्या आहेत, त्या शिळांच्या खाली गुप्तधन आहे, असं नकाशात म्हटलं होतं.

जन्याला म्हटलं, ‘गुप्त धन सापडलं, तर दोन तृतीयांश वाटा माझा.’

लेकाचा तयार झाला.

आता प्रश्न होता, दीडशे वर्षांपुर्वीच्या जागेचं लोकेशन शोधण्याचा. त्यासाठी आवश्यकता होती, सर्व्हेयरची. पण सर्व्हेयरकडे जाण्याची मला इच्छा नव्हती. शिकलेल्या लोकांबद्दल मला रागच आहे, त्यात रवीमुळे तो वाढला आहे. त्यामुळे सर्व्हेयरकडे जाण्यापेक्षा मीच थोडं व्यवहारज्ञान वापरलं आणि नकाशावरच्या दिशांचा अभ्यास करून ढोबळमानाने ती जागा ढोबरेवाडीच्या पलिकडच्या डोंगररांगांच्या पूर्वेला असावी असा अंदाज बांधला आणि जन्याला बरोबर घेउन मोहिमेवर निघालो.

तालुक्याच्या गावाला तिथलाच सर्व्हेयर गाठला, त्याला नकाशा दाखवून खातरजमा करून घेतली. माझ्या अंदाजानुसार ते ठिकाण पूर्वकडेच होतं. त्याला निश्चित ठिकाण दाखवण्यासाठी बरोबर घेतला. दुसर्‍या दिवशी सकाळी आम्हाला ते ठिकाण दाखवून सर्व्हेयर रवाना झाला. दूरवर पसरलेली हिरवी गार कुरणं, पलिकडे वाहणारी नदी आणि नदीपलिकडे ती डोंगररांग. दोन दिवस त्या परिसरात खोगिरीच्या आकाराचा डोंगर शोधण्यात आम्ही घालविले. हाती काही लागलं नाही. अखेर नाद सोडून आम्ही गावी परतलो.

“तू जागाच चुकीची निवडलीस मित्रा,” रवी कुत्सितपणे हसत मला म्हणाला, “सरत्या काळाबरोबर अक्षांशात होणारा फरक तू लक्षातच घेतला नाहीस, म्हणून म्हणतो, आमच्यासारख्या विद्वानाचे सल्ले घेत जा.”

‘मग आपण पुन्हा जाऊ, तू म्हणतो त्या जागी शोधून पाहू.’

पुन्हा आमची मोहिम निघाली. रविच्या अंदाजानुसार ती जागा पूर्वेकडे नसून डोंगररांगेच्या मध्याला होती.

पुन्हा गावाकडचा सर्व्हेयर. पुन्हा हिरवी कुरणं. पुन्हा नदी, पुन्हा डोंगरांचा अंदाज. पुन्हा निराशा.

“तुझा तो खोगीराच्या आकाराचा डोंगर काही सापडत नाही, सापडणार कसा अस्तित्वाच नाही ना,” रवि म्हणाला.

“आकार हा पाहणार्‍याच्या नजरेत असतो,” शेक्सपीयर की शेलीचं वाक्य मी माझ्या संदर्भात वापरलं.
त्यावर रवि कुचेष्टेने खो-खो हसू लागला.
“जरा तुझा तो नकाशा पाहू,” तो म्हणाला.

मी नकाशा त्याच्या हाती दिला.
त्याने तो सूर्याच्या दिशेने धरला, आणि आतापर्यंत न जाणवलेली एक गोष्ट मला आता दिसली.
त्यावर वॉटरमार्क होता, १८६७ सालचा.
“हा नकाशा बनावट आहे,” रवि विजयी मुद्रेने म्हणाला, “नकाशावर तारीख लिहिलीय, १८३२ आणि नकाशा ज्या कागदावर काढलाय तो तयारच मुळी १८६७ साली झालाय, आहे की नाही गंमत.”

“नकाशा बनावट असो की खरा, मी गुप्तधन शोधायला त्या डोंगरावर जाणारच. तुला यायचंय की नाही, ते सांग,” मी म्हणालो.
रवीला आता मोहिमेत काही रस राहिला नव्हता, त्याने माझा निरोप घेतला.
दोन दिवस मी नदीपलिकडचे डोंगर शोधले, पण तिथे खोगीराचा आकार आणि सहा महाकाय शिळांव्यतिरिक्त सर्व काही होतं, दाट गवत, ज्रगल, आजवर कधीही न पाहिलेले पक्षी, किटक, फुलपाखरं, नाकतोडे…

तीन दिवसांच्या वांझोटया रपेटीनंतर आता नदी ओलांडून परतीचा मार्ग पकडावा म्हणून मी डोंगर उतरू लागलो.

नदी काठाजवळ एक म्हातारा, दाढी वाढलेला, एक मोठं फुलपाखरू धरून त्याचं निरिक्षण करत होता.
बिचारा वेडा दिसतोय, असं म्हणून मी नदीच्या दिशेनं वळलो…

तीच.

होय तीच होती ती.

आज मी तिचा चेहरा प्रथमच पाहत होतो. मला पाहून तिच्या नितळ चेहर्‍यावर हसू उमटलं,

आणि पाठोपाठ स्वप्नवत शब्द कानांवर आले,

“मला माहित होतं नाथा, तू येशीलच. बाबांनी मला पत्रसुद्गा लिहायला मनाई केली होती, नाहीतर आपण आधीच भेटलो असतो.”

(ओ.हेन्रीच्या दी बरीड ट्रेझर या कथेचे स्वैर रूपांतर)